Muốn có cây mai vàng con bông đẹp, nhiều cánh, màu sắc đẹp và giữ được những đặc điểm tốt từ cây mẹ, việc chọn cây lấy hạt và thời điểm cho cây ra hoa để lấy phấn, thụ phấn là yếu tố rất quan trọng.
Trong thực tế làm mai giống, nhiều nhà vườn có kinh nghiệm thường không để cây mai được chọn làm giống trổ hoa cùng thời điểm với những cây mai khác xung quanh. Thay vào đó, họ chủ động tuốt lá riêng cây mai muốn lấy hạt vào thời điểm mà phần lớn những cây mai khác chưa trổ hoa.
Mục đích là hạn chế khả năng phấn hoa từ những cây mai khác bay sang hoa của cây được chọn làm giống. Khi nguồn phấn bên ngoài giảm xuống, khả năng cây nhận phấn từ nguồn khác cũng giảm, từ đó có thể giúp hạn chế một phần hiện tượng lai không mong muốn.
Tuy nhiên, cần hiểu rõ rằng phương pháp này không thể đảm bảo cây con giống cây mẹ hoàn toàn, bởi mai vàng có thể thụ phấn chéo và đặc điểm di truyền của cây con còn phụ thuộc vào nguồn phấn tham gia thụ tinh.
1. Vì sao muốn lấy hạt mai vàng bông đẹp phải chọn cây mẹ?
Hạt mai vàng không phải cứ lấy từ một cây mai đẹp thì cây con chắc chắn sẽ đẹp giống cây mẹ.
Cây con được tạo ra từ quá trình sinh sản hữu tính nên đặc điểm của cây con chịu ảnh hưởng từ cả cây mẹ và cây bố cung cấp phấn. Vì vậy, nếu cây mẹ có hoa đẹp nhưng nhận phấn từ một cây mai khác có đặc điểm không mong muốn, cây con sau này có thể xuất hiện nhiều đặc điểm khác với cây mẹ.
Đây là lý do những người làm mai giống thường rất quan tâm đến:
- Cây nào được chọn để lấy hạt.
- Cây đó có đặc điểm hoa như thế nào.
- Những cây mai xung quanh đang trong giai đoạn nào.
- Thời điểm cây mẹ ra hoa.
- Nguồn phấn có khả năng đến từ đâu.
- Quá trình thu hái và gieo hạt sau khi quả chín.
Nếu mục tiêu là tạo cây mai giống có tiềm năng hoa đẹp, khâu chọn cây mẹ ban đầu rất quan trọng.
2. Chọn cây mai như thế nào để lấy hạt?
Trước khi nghĩ đến việc lấy hạt, hãy chọn một cây mẹ thật sự đáng để nhân giống.
Một cây mai được chọn làm cây mẹ nên có những đặc điểm tốt mà bạn muốn duy trì ở thế hệ sau.
Có thể ưu tiên những cây có:
- Hoa nở đẹp và đều.
- Cánh hoa có hình dáng cân đối.
- Màu hoa đẹp, ổn định.
- Số lượng cánh phù hợp với mục tiêu nhân giống.
- Hoa lâu tàn.
- Chùm hoa sai.
- Nụ hoa phát triển tốt.
- Cây sinh trưởng khỏe.
- Bộ tán đẹp.
- Cành nhánh khỏe.
- Ít sâu bệnh.
- Khả năng thích nghi tốt với điều kiện vườn.
Đặc biệt, nếu mục tiêu là lấy hạt mai vàng bông đẹp, không nên chỉ nhìn vào một vài bông hoa trên cây.
Nên theo dõi cây trong nhiều đợt hoa để xem đặc điểm hoa có ổn định hay không.
Một cây chỉ có một vài bông đẹp chưa chắc đã là cây mẹ tốt để lấy hạt.
3. Kinh nghiệm nhà vườn: tuốt lá cây muốn lấy hạt khi các cây khác chưa trổ bông
Đây là một kinh nghiệm đáng chú ý khi muốn lấy hạt mai vàng ít bị lai với những cây xung quanh.
Thông thường, trong một khu vực trồng nhiều cây mai, nếu tất cả các cây cùng được tuốt lá và cùng trổ hoa thì trong thời gian hoa nở sẽ có rất nhiều nguồn phấn từ nhiều cây khác nhau.
Khi đó, hoa của cây được chọn làm giống có thể nhận phấn từ những cây mai khác.
Theo kinh nghiệm của một số nhà vườn, có thể chủ động làm ngược lại:
Khi phần lớn các cây mai trong vườn và khu vực xung quanh chưa trổ hoa, chỉ tuốt lá cây mai mà mình muốn lấy hạt.
Khi cây này trổ hoa sớm hơn những cây khác, số lượng hoa mai đang nở xung quanh ít hơn.
Nhờ vậy, theo kinh nghiệm thực tế, nguồn phấn từ các cây mai khác có khả năng tiếp cận hoa của cây mẹ sẽ giảm, từ đó giúp giảm nguy cơ thụ phấn chéo không kiểm soát.
Đây là một trong những cách mà nhà vườn có thể áp dụng nếu muốn chủ động hơn trong việc lấy hạt.
4. Vì sao không nên tuốt lá đồng loạt tất cả cây nếu muốn hạn chế lai?
Nếu mục đích chỉ là chăm sóc mai hoặc xử lý hoa Tết thì việc tuốt lá đồng loạt có thể là một phương pháp bình thường.
Nhưng nếu mục tiêu là lấy hạt từ một cây mai được chọn làm giống, việc cho quá nhiều cây mai xung quanh nở cùng lúc sẽ làm tăng số nguồn phấn hiện diện trong vườn.
Ví dụ, bạn có một cây mai vàng hoa rất đẹp muốn lấy hạt.
Xung quanh cây đó lại có:
- Mai vàng 5 cánh.
- Mai nhiều cánh.
- Mai giảo.
- Mai có màu hoa khác.
- Những cây mai chưa xác định đặc điểm di truyền.
Nếu tất cả cùng nở hoa trong một thời điểm, cây được chọn lấy hạt có thể tiếp nhận phấn từ nhiều nguồn khác nhau.
Ngược lại, nếu cây cần lấy hạt được chủ động cho ra hoa vào thời điểm ít cây khác đang nở, việc kiểm soát nguồn phấn sẽ thuận lợi hơn.
Tất nhiên, điều này chỉ giúp giảm nguy cơ, chứ không loại bỏ hoàn toàn khả năng lai.
5. Có phải hạt lấy theo cách này sẽ giống cây mẹ?
Đây là điểm rất nhiều người chơi mai cần hiểu đúng.
Không thể khẳng định hạt mai vàng sẽ cho cây con giống cây mẹ 100%.
Lý do là cây mai được trồng từ hạt là cây con được hình thành thông qua quá trình sinh sản hữu tính.
Cây con nhận vật chất di truyền từ cả hai phía.
Vì vậy, ngay cả khi cây mẹ có hoa rất đẹp, cây con vẫn có thể:
- Khác số cánh.
- Khác dáng cánh.
- Khác màu hoa.
- Khác kích thước hoa.
- Khác thời gian nở.
- Khác sức sinh trưởng.
- Có những đặc điểm mới không hoàn toàn giống cây mẹ.
Tuy nhiên, nếu kiểm soát tốt cây mẹ và hạn chế nguồn phấn không mong muốn, nhà vườn có thể tăng khả năng chủ động trong việc nhân giống theo mục tiêu của mình.
Nói cách khác, phương pháp này nên được hiểu là giải pháp hạn chế lai, chứ không phải phương pháp tạo cây con giống cây mẹ tuyệt đối.
6. Các bước lấy hạt mai vàng bông đẹp ít bị lai
Nếu muốn áp dụng kinh nghiệm này, có thể thực hiện theo quy trình cơ bản sau.
Bước 1: Chọn cây mai mẹ
Chọn cây có đặc điểm hoa đẹp, ổn định và phù hợp với mục tiêu nhân giống.
Nên đánh dấu riêng cây này để tránh nhầm lẫn khi thu hạt.
Bước 2: Quan sát các cây mai xung quanh
Trước thời điểm cây mẹ ra hoa, hãy quan sát những cây mai trong vườn.
Đặc biệt chú ý những cây có khả năng cùng thời điểm nở hoa.
Nếu xung quanh có nhiều cây đang chuẩn bị nở, khả năng xuất hiện nhiều nguồn phấn sẽ cao hơn.
Bước 3: Chủ động tuốt lá cây cần lấy hạt
Theo kinh nghiệm nhà vườn, có thể tuốt lá cây được chọn làm cây mẹ vào thời điểm mà phần lớn các cây mai khác chưa trổ bông.
Mục đích là tạo sự lệch thời điểm ra hoa.
Cây mẹ được cho ra hoa sớm trong khi những cây mai khác vẫn chưa nở rộ.
Bước 4: Theo dõi thời điểm hoa nở
Khi cây mẹ bắt đầu ra hoa, cần theo dõi thường xuyên.
Nếu xung quanh vẫn có nhiều cây mai đang nở, nguy cơ nhận phấn từ nguồn khác vẫn tồn tại.
Do đó, việc chọn thời điểm ban đầu cần được tính toán dựa trên tình hình thực tế của từng khu vực.
Bước 5: Theo dõi quá trình hình thành trái
Sau khi hoa nở, tiếp tục quan sát những hoa bắt đầu đậu trái.
Không phải hoa nào cũng phát triển thành trái khỏe mạnh.
Có thể ưu tiên những trái phát triển bình thường, không có dấu hiệu bất thường hoặc bị sâu bệnh.
Bước 6: Thu hạt khi trái đã già
Khi trái mai phát triển đầy đủ và chuyển sang trạng thái chín phù hợp, tiến hành thu hái.
Không nên lấy những hạt từ trái bị:
- Sâu bệnh.
- Nấm mốc.
- Hư thối.
- Chưa phát triển hoàn chỉnh.
Hạt khỏe mạnh là nền tảng quan trọng cho quá trình nảy mầm và phát triển cây con.
7. Có nên lấy hạt từ những cây mai nhiều cánh không?
Nếu mục tiêu của bạn là tạo cây mai có hoa nhiều cánh, có thể ưu tiên chọn những cây mẹ đang sở hữu đặc điểm này.
Tuy nhiên, cây mẹ nhiều cánh không đồng nghĩa tất cả cây con sẽ nhiều cánh giống hệt cây mẹ.
Đặc điểm số cánh hoa là một trong nhiều đặc điểm chịu ảnh hưởng bởi di truyền.
Vì vậy, nếu đang sở hữu một cây mai có hoa đặc biệt đẹp, hãy xem cây đó như một nguồn vật liệu để chọn lọc thế hệ cây con, thay vì kỳ vọng toàn bộ hạt sẽ tạo ra cây con giống nhau.
Trong thực tế, có thể gieo số lượng hạt đủ lớn rồi tiếp tục chọn lọc những cây con có đặc điểm hoa mong muốn khi chúng trưởng thành.
8. Muốn hạn chế lai tốt hơn thì phải kiểm soát cả nguồn phấn
Việc tuốt lá cây mẹ sớm là một biện pháp để tạo sự lệch thời điểm ra hoa.
Nhưng nếu muốn kiểm soát nguồn phấn chặt chẽ hơn, cần chú ý đến cả môi trường xung quanh.
Nếu có một cây mai khác nở hoa cùng thời điểm, vẫn tồn tại khả năng phấn của cây đó tiếp cận hoa cây mẹ.
Vì vậy, mức độ “ít bị lai” phụ thuộc vào nhiều yếu tố chứ không chỉ riêng thời điểm tuốt lá.
Nhà vườn có điều kiện kiểm soát tốt hơn có thể kết hợp nhiều biện pháp khác nhau để hạn chế nguồn phấn ngoài ý muốn.
9. Một số sai lầm khi lấy hạt mai vàng làm giống
Lấy hạt của bất kỳ cây mai nào
Đây là cách đơn giản nhất nhưng không phù hợp nếu bạn đang muốn nhân giống một đặc điểm hoa cụ thể.
Nên xác định rõ cây nào là cây mẹ trước khi thu hạt.
Chỉ nhìn hoa mà không quan tâm sức khỏe cây
Một cây có hoa đẹp nhưng sinh trưởng yếu, thường xuyên sâu bệnh hoặc bộ rễ kém chưa chắc là cây mẹ lý tưởng.
Nên xem xét tổng thể cây.
Cho tất cả cây mai trong vườn nở cùng lúc
Nếu mục tiêu là giảm nguy cơ lai, việc có quá nhiều cây cùng nở sẽ khiến nguồn phấn trở nên khó kiểm soát hơn.
Nghĩ rằng hạt sẽ giống cây mẹ 100%
Đây là hiểu nhầm phổ biến nhất.
Mai trồng từ hạt có tính biến dị. Cây con có thể xuất hiện những đặc điểm khác cây mẹ.
Không ghi chép cây mẹ
Nếu vườn có nhiều cây mai, nên đánh dấu cây mẹ và ghi lại đặc điểm hoa của cây đó.
Sau vài năm, việc này sẽ giúp bạn biết được những cây con nào có đặc điểm đáng giữ lại.
10. Muốn có giống mai đẹp: gieo nhiều và chọn lọc
Một trong những nguyên tắc quan trọng khi làm mai giống bằng hạt là không nên chỉ gieo một vài hạt rồi kỳ vọng tìm được ngay cây đẹp.
Nếu có điều kiện, có thể gieo số lượng lớn hơn.
Sau khi cây phát triển, tiến hành chọn lọc.
Những cây có đặc điểm tốt có thể được giữ lại để chăm sóc tiếp.
Khi cây bắt đầu cho hoa, tiếp tục đánh giá:
- Số cánh.
- Dáng cánh.
- Màu hoa.
- Kích thước hoa.
- Độ sai hoa.
- Thời gian hoa nở.
- Sức sinh trưởng.
- Bộ tán.
- Khả năng thích nghi với điều kiện vườn.
Qua nhiều thế hệ chọn lọc, người trồng có thể tìm ra những cây có đặc điểm phù hợp với mục tiêu của mình.
11. Kinh nghiệm quan trọng: cây mẹ đẹp chưa đủ
Nếu muốn lấy hạt mai vàng để tạo cây giống, hãy nhớ ba yếu tố:
Cây mẹ tốt + kiểm soát nguồn phấn + chọn lọc cây con.
Trong đó, cây mẹ quyết định nguồn vật liệu ban đầu, việc kiểm soát nguồn phấn giúp hạn chế những giao phối không mong muốn, còn quá trình chọn lọc cây con giúp tìm ra những cá thể có đặc điểm tốt.
Vì vậy, nếu bạn đang có một cây mai vàng bông rất đẹp và muốn lấy hạt, đừng chỉ chờ cây ra trái rồi nhặt hạt.
Hãy chủ động từ trước mùa hoa.
12. Tóm lại: cách lấy hạt mai vàng bông đẹp ít bị lai
Theo kinh nghiệm nhà vườn, nếu muốn lấy hạt từ một cây mai vàng có hoa đẹp và hạn chế khả năng nhận phấn từ những cây mai khác, có thể áp dụng cách:
Chọn cây mẹ đẹp → theo dõi thời điểm các cây xung quanh → tuốt lá riêng cây muốn lấy hạt khi những cây khác chưa trổ bông → cho cây mẹ ra hoa lệch thời điểm → theo dõi quá trình đậu trái → thu hạt từ trái phát triển tốt → gieo số lượng phù hợp → tiếp tục chọn lọc cây con.
Cách làm này có ưu điểm là tương đối đơn giản và phù hợp với điều kiện nhà vườn.
Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng “ít bị lai” không có nghĩa là “không bị lai”. Mai vàng có thể nhận phấn từ nhiều nguồn khác nhau, vì vậy muốn kiểm soát nguồn phấn ở mức cao hơn cần có các biện pháp kiểm soát thụ phấn chặt chẽ hơn.
Nếu mục tiêu của bạn là tạo ra một giống mai có đặc điểm hoa ổn định qua nhiều thế hệ, quá trình chọn lọc và nhân giống cần được thực hiện lâu dài thay vì chỉ dựa vào một lần lấy hạt.
Câu hỏi thường gặp
Lấy hạt mai vàng từ cây bông đẹp có cho cây con bông đẹp không?
Có khả năng, nhưng không đảm bảo cây con sẽ giống hoàn toàn cây mẹ. Cây con có thể biểu hiện những đặc điểm khác nhau do quá trình sinh sản bằng hạt.
Tuốt lá cây mai mẹ khi những cây khác chưa trổ bông có tác dụng gì?
Theo kinh nghiệm nhà vườn, việc tạo cho cây mẹ ra hoa lệch thời điểm có thể giúp giảm số lượng nguồn phấn từ những cây mai khác đang nở cùng lúc, từ đó hạn chế khả năng thụ phấn chéo không mong muốn.
Có thể lấy hạt mai vàng mà không bị lai hoàn toàn không?
Không nên khẳng định như vậy nếu chỉ dựa vào việc tuốt lá lệch thời điểm. Biện pháp này chủ yếu nhằm hạn chế nguy cơ lai. Muốn kiểm soát nguồn phấn chặt chẽ hơn cần có phương pháp thụ phấn có kiểm soát.
Mai trồng bằng hạt có giống cây mẹ không?
Có thể có những đặc điểm giống cây mẹ nhưng không đảm bảo giống hoàn toàn. Vì vậy, người trồng thường cần gieo và chọn lọc nhiều cây để tìm những cá thể có đặc điểm mong muốn.